- تعداد نمایش : 148
- تعداد دانلود : 184
- آدرس کوتاه شده مقاله: https://bahareadab.com/article_id/1886
- کد IranDOI مقاله: IranDOI:10.irandoi.2002/bahareadab.2025 .18 .7942
سال : 18
شماره : 8
شماره پی در پی : 114
ماهنامه علمی سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)
سال 18،
شماره 8،
،
شماره پی در پی 114
تحلیل بینامتنی مثنوی مولانا و هشت کتاب سپهری در چارچوب نظریه ژرار ژنت
صفحه
(125
- 141)
بنت الهدی صلواتی ، لیلا هاشمیان (نویسنده مسئول)
تاریخ دریافت مقاله
: اردیبهشت 1404
تاریخ پذیرش قطعی مقاله
: مرداد 1404
چکیده
زمینه و هدف: ادبیات عرفانی فارسی به عنوان گنجینه ای غنی از مفاهیم عمیق معنوی، همواره مورد توجه شاعران و اندیشمندان در دوره های مختلف بوده است. در این میان، مثنوی معنوی مولانا جلالالدین محمد بلخی، به عنوان یکی از برجسته ترین آثار عرفانی قرن هفتم، تأثیری ژرف بر ادبیات پس از خود گذاشته است. از سوی دیگر، سهراب سپهری، از شاعران نوگرای معاصر، در مجموعه هشت کتاب با تلفیق نگاه عرفانی و زیباییشناسی مدرن، گفتمان جدیدی در شعر فارسی پدید آورده است. با وجود تفاوتهای آشکار در سبک و زبان این دو اثر، تشابهات معنایی قابل تأملی در مفاهیم بنیادین عرفانی مانند وحدت وجود، سیر و سلوک و رابطه انسان با هستی در آنها دیده میشود. این پژوهش با تکیه بر نظریه بینامتنیت ژرار ژنت، در پی بررسی این مسئله است که سپهری چگونه و در چه سطوحی از مثنوی مولانا تأثیر پذیرفته است؟ آیا این تأثیرپذیری صرفاً در حوزه محتوایی بوده یا در سبک و زبان نیز نمود یافته است؟ و نهایتاً، نظریه ژنت تا چه حد میتواند ابزار مناسبی برای تحلیل روابط بینامتنی متون کلاسیک و مدرن فارسی باشد؟
روشها: این پژوهش به روش توصیفی-تحلیلی و با تکیه بر نظریه بینامتنیت ژنت انجام شده است. داده های پژوهش از طریق مطالعۀ تطبیقی مضامین عرفانی در دو اثر جمعآوری و با تمرکز بر سه نوع بینامتنیت صریح، غیرصریح و ضمنی مورد بررسی قرار گرفته اند.
یافته ها: یافته ها نشان میدهد که سپهری تحت تأثیر مفاهیم عرفانی مولانا (مانند وحدت وجود، سلوک معنوی و غربت روح) قرار گرفته، اما این تأثیرپذیری در قالب بینامتنیت غیرصریح و ضمنی نمود یافته است. در حالی که مولانا از زبان عینی و تعلیمی بهره میبرد، سپهری با رویکردی انتزاعی و شاعرانه، این مفاهیم را در قالبی مدرن بازآفرینی کرده است. همچنین، سپهری از شگردهای بلاغی مانند مبالغه و تصویرپردازی نمادین بهره میبرد که در مثنوی کمتر دیده میشود.
نتیجه گیری: این پژوهش نشان میدهد که سنت عرفانی فارسی، علیرغم تحولات زبانی و سبکی، در شعر معاصر ایران تداوم یافته است. نظریه ژنت ابزاری کارآمد برای تحلیل روابط بینامتنی متون کلاسیک و مدرن فارسی است و میتوان از آن برای کشف پیوندهای پنهان میان متون مختلف بهره برد.
کلمات کلیدی
بینامتنیت
, ژرار ژنت
, مثنوی معنوی
, هشت کتاب
, عرفان تطبیقی
- احمدی، بابک. (۱۳۸۰). ساختار و تأویل متن. تهران: نشر مرکز.
- آلن، گراهام. (۱۳۹۲). بینامتنیت (پ. یزدانجو، مترجم). تهران: مرکز.
- پورنامداریان، تقی. (۱۳۸۴). سفر در مه: تأملی در شعر سپهری. تهران: نگاه.
- شفیعی کدکنی، محمدرضا. (۱۳۹۲). زبان شعر در نثر صوفیه: درآمدی به سبکشناسی نگاه عرفانی (چاپ سوم). تهران: سخن.
- شمیسا، سیروس. (۱۳۷۴). نگاهی به سپهری. تهران: فردوس.
- صفوی، کوروش. (۱۳۹۰). از زبانشناسی به ادبیات (جلد دوم: شعر). تهران: سوره مهر.
- فروزانفر، بدیعالزمان. (۱۳۶۱). احادیث و قصص مثنوی. تهران: امیرکبیر.
- فلاحی، عزیز. (۱۳۹۴). عرفان سپهری. تهران: سخن.
- مولوی، جلالالدین محمد. (۱۳۹۰). مثنوی معنوی (ر. نیکلسون، مصحح). تهران: هرمس.
- نامورمطلق، بهمن. (۱۳۹۵). درآمدی بر بینامتنیت: نظریه ها و کاربردها. تهران: سخن.
- ایمانیزاده، علی، خادم ازغدی، مریم. (نویسنده مسئول)، حیدری، ف., کوپال، ع. (۱۴۰۴). هنجارگریزی معنایی در جهت ایجاد تصاویر شعری در حدیقه سنایی و مثنوی مولانا. ماهنامه علمی سبکشناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)، ۱۸(۵)، ۲۴۵-۲۶۶.
- محمودی، محمد. (۱۳۹۷). سهراب سپهری و ادبیات کهن. فصلنامه پژوهشهای ادبی، ۱۵(۲)، ۷۸-۹۵.
- نوروزی، حسن. (۱۳۹۶). کاربرد نظریه ترامتنیت ژنت در تحلیل متون فارسی. نقد ادبی، ۱۰(۳)، ۱۱۲-۱۳۰.
- امامی، فاطمه. (۱۳۹۹). نقد بینامتنی دو اثر ادبی بوستان و قابوسنامه. تفسیر و تحلیل متون زبان و ادبیات فارسی (دهخدا)، ۴۵(۱۲)، ۲۵۷-۲۸۰.
- رنجبر، جواد و عربی، سجاد. (۱۳۹۰). بینامتنی اشعار بارودی با شعر جاهلی. دو فصلنامه علمی-پژوهشی نقد ادب معاصر عربی، ۲(۱)، ۱۱۸-۸۹.
- همایشها:
- سپهوندی، مسعود. (۱۳۹۷). بررسی تطبیقی عناصر بینامتنی در ادب عرفانی کلاسیک و اشعار سهراب سپهری. نخستین همایش ملی تحقیقات ادبی با رویکرد مطالعات تطبیقی.