ماهنامه علمی سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)
سال 18، شماره 9، آذر 1404 ، شماره پی در پی 115

تحلیل و بررسی اندیشه های ملامتیّه در غزلیّات ناصر بخارایی

صفحه (261 - 285)
میلاد خورشید کردلر ، عباس باقی‌نژاد (نویسنده مسئول)، فروغ جلیلی
تاریخ دریافت مقاله : تیر 1404
تاریخ پذیرش قطعی مقاله : مهر 1404

چکیده

زمینه و هدف: ملامتیّه بعنوان یکی از مهمترین جریانهای منشعب از عرفان و تصوّف معتقد بودند که جلب رضایت خلق و توجّه به خوشایند آنان، بنده را از حق دور میدارد و در نتیجه سالک از عنایت خداوند محروم میگردد از این رو با تن دادن به ملامت مردم باید تنها در جهت جلب نظر حق تعالی و اخلاص عمل باشد. این اندیشه در بسیاری از متون عرفانی فارسی از جمله غزلیات ناصر بخارایی مورد توجّه قرار گرفته است. هدف اصلی این پژوهش تحلیل و بررسی اندیشه ملامتیّه در غزلیّات ناصر بخارایی از شاعران غزلسرای مطرح در قرن هشتم هجری میباشد تا جهتگیریهای ملامتی او را در این خصوص مورد بررسی قرار دهیم و نمودهای این اندیشه را در غزلیّات وی، دسته بندی و تفکیک نماییم.

روش پژوهش: روش پژوهش در این مقاله توصیفی ـ تحلیلی است که با بررسی محتوای صد غزل از غزلیّات ناصر بخارایی که بصورت گزینشی انتخاب شده است، مضامین مرتبط با اصول ملامتیّه، استخراج، دسته بندی و تحلیل شده است.

یافته های پژوهش: یافته های پژوهش نشان میدهد که در غزلیّات ناصر بخارایی مفاهیمی چون عدم دلبستگی به دنیا، پنهان داشتن طاعات، رضایت از ملامت و میخوارگی، گریز از نام و ننگ، نکوهش زاهدان ریایی و اهل تزویر، خوارداشت نفس، خدمت به خلق، بی‌توجّهی به علم رسمی و ترک آداب ظاهری تصوّف از بسامد قابل ملاحظه ای برخوردار است و بعنوان مؤلفه های اصلی اندیشه ملامتیّه در دیوان این شاعر قابل رهگیری و تأمل است.

نتایج پژوهش: نتایج حاصل از این پژوهش نشان میدهد که ناصر بخارایی در غزلیّات خود با بهره گیری از زبان عاشقانه و انتقادی نه تنها آموزه های مکتب ملامتی را در اشعار خویش منعکس نموده است، بلکه با نقد صوفیان ریایی و زاهدان اهل سالوس و تزویر تصویری متفاوت از سلوک حقیقی عارفانه ترسیم کرده است که در آن بیش از هر چیز بر اخلاص عمل و پنهان داشتن اوصاف نیک و پرهیز از ریا تأکید مینماید.

کلمات کلیدی
غزلیّات ناصر بخارایی , ملامتیّه , عرفان و تصوّف , شعر قرن هشتم.