- تعداد نمایش : 10
- تعداد دانلود : 5
- آدرس کوتاه شده مقاله: https://bahareadab.com/article_id/1940
- کد IranDOI مقاله: IranDOI:10.irandoi.2002/bahareadab.2026 .18 .8043
سال : 18
شماره : 11
شماره پی در پی : 117
ماهنامه علمی سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)
سال 18،
شماره 11،
،
شماره پی در پی 117
کارکرد شگردهای بلاغی غزلهای برگزیده شاعری کمترشناخته شده در ایران: سیّدای کروخی هروی
صفحه
(281
- 299)
فضل احمد اعلمی ، عباس محمدیان (نویسنده مسئول)، مهیار علوی مقدم ، علی تسنیمی
تاریخ دریافت مقاله
: شهریور 1404
تاریخ پذیرش قطعی مقاله
: آذر 1404
چکیده
زمینه و هدف: سیّدای کروخی از شاعران برجستۀ متصوف سدۀ سیزدهم هجری در حوزۀ فرهنگی هرات ـ افغانستان است که با وجود شهرت در افغانستان و شبه قارّه، در ایران همچنان چهره ای کمترشناخته شده به شمار میآید. بخش عمدۀ سروده های او غزلهای عاشقانه و عارفانه است که از نظر تنوع و کارکرد عناصر بلاغی، ظرفیتهای قابلتوجهی دارد. هدف این پژوهش، بررسی و تحلیل شگردهای بلاغی و نقد بلاغی گزیده ای از غزلهای سیّدا با رویکردی نظاممند و مبتنی بر اصول سبکشناسی است تا ساختار تصویری و نحوی شعر او روشنتر گردد.
روش: اطلاعات پژوهش به روش کتابخانه ای گردآوری شده و داده ها با بهره گیری از شیوه ای ترکیبیِ کیفی ـ کمّی تحلیل شده است. روش استدلال بر مبنای استقرا و حرکت از جزء به کل است. در این پژوهش، چهار دستۀ اصلی صور خیال شامل تشبیه، استعاره، مجاز و کنایه، بر اساس بسامد و کارکردهای معنایی و زیباییشناسی بررسی شده اند تا نظام بلاغی شعر سیّدا در قالب شاخصه های قابلاندازه گیری بازنمایی شود.
یافته ها: یافته ها نشان میدهد که سیّدای کروخی با بهره گیری گسترده و آگاهانه از انواع صور خیال، ساختاری تصویری، پویا و بلاغی در غزلهای خود آفریده است. در میان تشبیهات، تشبیه مضمَر، ضمنی و به ویژه تشبیه اضافی بسامد بیشتری دارد. در حوزۀ استعاره نیز تشخیص و استعاره مکنّیه نسبت به استعاره مصرّحه حضور پررنگتری دارد. افزون بر این، شاعر برای ایجاد آشناییزدایی از کنار هم نشاندن مجازهای مبتنی بر مشابهت و انواع مجاز مرسل بهره گرفته و در حوزۀ کنایه، بیشتر به کنایات قریب گرایش داشته است. نوآوری در ترکیبات، واجآرایی، حذف فعل به قرینه، تقدیم و تأخیر ارکان جمله و عینیسازی مفاهیم انتزاعی از شگردهای دیگرِ برجسته در شعر اوست. سه اصل «انسجام»، «هماهنگی» و «درخشندگی» ـ به عنوان مبانی مهم فرمالیسم و ساختارگرایی ـ به روشنی در زبان شعری وی نمود یافته است.
نتیجه گیری: نتایج نشان میدهد که ساختار بیانی غزلهای سیّدا حاصل رویکردی آگاهانه و نظاممند است؛ رویکردی که ظرفیتهای بلاغی شعر او را تقویت کرده و به شکلگیری سبک شخصی وی انجامیده است. غلبۀ واژه های فارسی، بسامد بالای صفات مرکّب، کاربرد موصوف در نقش صفت و فراوانی اضافات استعاری، اقترانی و تشبیهی از مؤلفه های برجستۀ زبان شعری او به شمار میرود. این ویژگیها بیانگر آن است که شعر سیّدا واجد نظام بلاغی منسجم و شایستۀ پژوهشهای بیشتر در حوزۀ سبکشناسی است.
کلمات کلیدی
سیّدای کروخی
, بلاغت تصویر
, صور خیال
, نقد بلاغی
, شعر افغانستان
, شبه قارّه.
- احمدی، بابک، (1387). ساختار و تأویل متن، چاپ 4. تهران: مرکز.
- ایگلتون، تری، (1380). پیش در آمدی بر نظریۀ ادبی، ترجمۀ عباس مخبر، تهران: مرکز.
- تودوروف، تزونان، (1382). بوطیقای ساختارگرا. ترجمۀ محمد نبوی، چاپ 2، تهران: آگه.
- خسته، خال محمد، (1244). یادی از رفتگان. چاپ 1، کابل: میوند.
- خلیلی، خلیلالله، (۱۳۸۳). آثار هرات، چاپ 2، تهران: کتابخانۀ ملی ایران.
- داد، سیما، (1395). فرهنگ اصطلاحات ادبی، چاپ 7، تهران: مروارید.
- سنگانی، عبدالغفور، (1401). سیّدای کروخی و نگاهی به چاپهای مختلف آثار او، مؤسّسۀ پژوهشی بایسنغر.
- سیّدای کروخی، میرمحمدسعید، (۱۳۸۶). غزلیات و اشعار عاشقانه و عارفانۀ سیّدای کروخی، هرات: مطبعۀ دولتی.
- ............،...........، (فوت1222هـ.ق.). گنجنامه، هرات: کتابخانۀ عامه، نمرۀ مسلسل: 764، [نسخۀ خطی] تألیف: پیش از 1222ق.
- ...........،.............،(1345). دیوان میرسعید محمد سیّدای کروخی، به تصحیح و مقدمه رضا مایل هروی، کابل: وزارت اطلاعات و کلتور.
- شکیب، محمد خسروی و صحرایی، قاسم، (1388). اشتراکات ساختاری در شعر نیما و چند شاعر معاصر، فصلنامۀ پژوهش زبان و ادبیات فارسی علمی پژوهشی، شمارۀ سیزدهم، تابستان1388. صص: 163- 184.
- شمیسا، سیروس، (1383). سبک شناسی شعر. ویرایش دوم، تهران: نشر میترا.
- صفوی، کوروش، (1390). از زبانشناسی به ادبیات، 1، چاپ 2 تهران: سورۀ مهر.
- علوی مقدم، مهیار، 1381). نظریه های نقد ادبی معاصر، چاپ 2، تهران: سمت.
- عمران پور، محمدرضا، (1388). جنبه های زیباشناختی هماهنگی در شعر معاصر، نشریۀ دانشگاه شهید باهنر کرمان. دورۀ جدید. ش25.
- کبابیانی، نظرمحمد، (۱۳۷۵). مناقب صوفی اسلام، کتابخانۀ عامه، نمرۀ مسلسل: 554، [نسخۀ خطی] تألیف: پیش از 1222ق.
- گرگانی، محمد حسین شمس العلماء، (1377). ابدع البدایع، با مقدمه جلیل تجلیل، چاپ نخست، تبریز: احرار.
- گلزاد، محمدآصف، (1398). دمی در کنار غزلهای سیّدای کروخی، http:--gulzad.blongfa.com
- موکاروفسکی، (1373). زبان معیار و زبان شعر، ترجمۀ احمد اخوت و محمود نیکبخت. اصفهان: کتاب شعر.
- همایی، جلال الدین، (۱۳۸۴). فنون بلاغت و صناعات ادبی، تهران: هما.