ماهنامه علمی سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)
سال 19، شماره 5، مرداد 1405 ، شماره پی در پی 123

واکاوی سبک‌شناسی نسخه خطی «اساس‌المعرفت» کمال‌الدین صدیقی (سده دهم هجری)

صفحه (21 - 39)
مهران محبی ، مریم محمودی (نویسنده مسئول)، پریسا داوری ، حسین آقاحسینی
تاریخ دریافت مقاله : اسفند 1404
تاریخ پذیرش قطعی مقاله : خرداد 1405

چکیده

زمینه و هدف: نسخه خطی «اساس‌المعرفت» اثر کمال‌الدین صدیقی، عارف سده دهم هجری و از شاگردان جامی، تنها نسخه ای ناشناخته در کتابخانه آیت‌الله گلپایگانی قم است. هدف این پژوهش، نسخه شناسی اثر و تحلیل سبک‌شناسی آن در سه سطح زبانی، بلاغی و فکری است.

روشها: این پژوهش به روش کتابخانه ای و توصیفی‑تحلیلی انجام شده است. داده ها از طریق خوانش مکرر و بررسی دقیق نسخه خطی گردآوری و سپس ویژگیهای سبکی اثر در سطوح سه گانه تحلیل شده است.

یافته ها: نثر اساس‌المعرفت متأثر از نثر مصنوع دوره صفوی است و از سجع، جناس و تکرار بهره میبر‌د. در سطح واژگانی، بسامد بالای کهن‌واژه هایی چون «سوفار»، «دریوزه گری» و «غشاوه»، لغات عربی (جمع مکسر، مصادر صناعی)، صفات مؤنث برای جمع و ترکیبات وصفی مقلوب چشمگیر است. ساختار نحوی با کاربرد افعال کهن (ماضی استمراری با «ی»، مضارع التزامی به جای اخباری)، نشانه مفعولی «مر» و جابه جایی ارکان جمله مشخص میشود. در حوزه بلاغت، تشبیه (به ویژه اضافه تشبیهی)، استعاره، تضمین گسترده آیات، احادیث و اشعار (به ویژه از مولوی و جامی)، لف و نشر و تناقض‌نما کاربرد دارد. از حیث فکری، نویسنده از مکتب ابن‌عربی (وحدت وجود، اعیان ثابته، جبر استعدادی) و طریقت نقشبندیه (ذکر قلبی، خلوت در انجمن، مراقبه) تأثیر پذیرفته است.

نتیجه گیری: این اثر ضمن معرفی شرحی ناشناخته از آرای ابن‌عربی، حلقه ای مهم از زنجیره انتقال عرفان ابن‌عربی به دوره صفوی و هند به شمار میرود. با توجه به وجود تنها یک نسخه خطی و نبود چاپ علمی معتبر، تصحیح انتقادی آن ضروری مینما‌ید.

کلمات کلیدی
نسخه خطی , سبک‌شناسی , اساس‌المعرفت , کمال‌الدین صدیقی , نثر صفوی , نقشبندیه