- تعداد نمایش : 21
- تعداد دانلود : 36
- آدرس کوتاه شده مقاله: https://bahareadab.com/article_id/1918
- کد IranDOI مقاله: IranDOI:10.irandoi.2002/bahareadab.2025 .18 .7997
سال : 18
شماره : 10
شماره پی در پی : 116
ماهنامه علمی سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)
سال 18،
شماره 10،
،
شماره پی در پی 116
تحلیل گفتمان نشانه معناشناسی غیاب-حضور در رمان جای خالی سلوچ اثر محمود دولتآبادی بر اساس نظریّه گرمس
صفحه
(133
- 152)
بیتا مصلحی ، نورالله فرهادی (نویسنده مسئول)
تاریخ دریافت مقاله
: تیر 1404
تاریخ پذیرش قطعی مقاله
: مهر 1404
چکیده
زمینه و هدف: رمان جای خالی سلوچ اثر محمود دولتآبادی یکی از برجسته ترین روایتهای اجتماعی ـ عاطفی ادبیّات معاصر ایران است که فقدان پدر خانواده را بعنوان هسته اصلی روایت بیان میکند. غیاب سلوچ، نه صرفاً غیبت یک فرد، بلکه برساختی معنایی و عاطفی است که تمام روابط خانوادگی را دچار تنش میسازد. از منظر نشانه ـ معناشناسی تنشی گرمس، گفتمان روایت بر مدار کشاکش میان غیاب و حضور حرکت میکند و این جابجایی مداوم، به تولید معنا میانجامد. در پژوهش حاضر قصد داریم ساز و کار معنایی و عاطفی غیاب سلوچ بر خانواده او را در بستر داستان از دیدگاه نظریّه نشان معناشناسی گرمس و گفتمان تنشی بررسی نماییم.
روش پژوهش: روش پژوهش در این جستار بر مبنای رویکرد نشانه معناشناسی تنشی گرمس بشیوه توصیفی ـ تحلیلی و بر مبنای مطالعات کتابخانه ای در رمان جای خالی سلوچ میباشد.
یافته های پژوهش: یافته های پژوهش نشان میدهد که غیاب سلوچ بعنوان محور اصلی روایت در رمان جای خالی سلوچ عاملی برای تنش عاطفی و ایجاد معنا در داستان است. در غیاب سلوچ، مرگان دچار اضطراب، خشم و ناامیدی میشود. غیاب سلوچ و یادآوری خاطرات او سبب فرایندی پویا و تنشی عاطفی در سیر روایت داستان است.
نتایج پژوهش: بر اساس نتایج پژوهش غیاب سلوچ نه تنها خانواده او بلکه کل ساختار اجتماعی روستا را بلحاظ فرآیند تنشی تحت تأثیر قرار میدهد. نظام ارزشها، اعتماد اجتماعی و حتی روابط اقتصادی همگی تحت تأثیر این غیاب فرو میریزند. این غیاب، صرفاً پدیده فردی نیست، بلکه یک گفتمان جمعی و اجتماعی است که در بستر مشکلات بوجود آمده در جامعه ای استعمار شده را حکایت میکند. در این روایت با حذف یک شخصیّت، هیجانها و برانگیختگیهای مختلفی بلحاظ عاطفی روایت داستان را پیش میرانند. گفتمان تنشی در این رمان نشان میدهد که چگونه فقدان و عدم حضور یک کنشگر، به اصلیترین عامل آفرینش معنا تبدیل میگردد.
کلمات کلیدی
گرمس
, نشانه معناشناسی گفتمانی
, جای خالی سلوچ
, فرایند تنشی
, غیاب.
- احمدی. بابک (1388). ساختار و تأویل متن. تهران: نشر مرکز، ص 53.
- بهبودیان. شیرین و دیگران (1404). «بررسی مؤلفه های پسااستعمارگرایی در مجموعه داستان سیاسنبو اثر محمدرضا صفدری». نشریه علمی سبکشناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب سابق). سال هجدهم. پی در پی 111. صص 174 ـ 155.
- تقوی. علی محمد (1377). جامعه شناسی غربگرایی. تهران: امیرکبیر، ص 136.
- چهلتن. امیرحسین و فریاد. فریدون (1380). ما نیز مردمی هستیم (گفتگو با محمود دولتآبادی). تهران: چشمه و فرهنگ معاصر، ص 161.
- حاجتی. سمیه و رضی. احمد (1394). «واکاوی جلوه های فرودست پسااستعماری در رمان جای خالی سلوچ». فصلنامه تخصصی نقد ادبی. سال 8. شماره 31. صص 141 ـ 166.
- دالوند. زهرا و دیگران (1400). «انگاره های رئالیسم سوسیالیستی در رمان جای خالی سلوچ: تحلیل سطح فکری محمود دولتآبادی». نشریه علمی سبکشناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب سابق). دوره 14. پیاپی 67. صص 105 ـ 120.
- دولتآبادی. محمود (1361). جای خالی سلوچ. چاپ دوم. تهران: نشر نو.
- دهشیری. محمدرضا (1390). «از شرقشناسی تا مطالعات پسااستعماری: رویکرد میان رشته ای». فصلنامه مطالعات میان رشته ای در علوم انسانی. دوره سوم. شماره 4. صص 61 ـ 89.
- سعید. ادوارد (1387). شرقشناسی. ترجمه: عبدالحمید گواهی. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، صص 58 ـ 17.
- شاهمیری. آزاده (1389). نظریّه و نقد پسااستعماری. تهران: نشر علم، ص 4.
- شعیری. حمیدرضا (1379). «فراارزش و رابطه آن با تنش و معنا در ندای آغاز سهراب سپهری». مجموعه مقالات پنجمین کنفرانس زبانشناسی نظری و کاربردی. تهران: دانشگاه علامه طباطبایی، ص 456.
- شعیری. حمیدرضا (1384). «مطالعه فرایند تنشی گفتمان ادبی». زبانهای خارجی. شماره 25. صص 187 ـ 204.
- شعیری. حمیدرضا (1395). نشانه معناشناسی ادبیّات. نظریّه و روش تحلیل گفتمان ادبی. تهران: انتشارات دانشگاه تربیت مدرس صص 37 ـ 42- 96 ـ 97- 57 ـ 56.
- شفیعیکدکنی. محمدرضا (1391). رستاخیز کلمات (درس گفتارهایی درباره نظریّه ادبی صورتگرایان روس. تهران: سخن، صص 343 ـ 347.
- شهپرزاد. کتایون (1382). رمان درخت هزار ریشه. ترجمه: آذین حسین زاده. تهران: معین و انجمن ایرانشناسی فرانسه، ص 147.
- عباسی. علی و یارمند. هانیه (1390). «عبور از مربع معنایی به مربع تنشی: بررسی نشانه معناشناختی ماهی سیاه کوچولو». پژوهشهای زبان و ادبیّات تطبیقی. سال 3. صص 147 ـ 172.
- قاسمی. محمدرضا (1388). پسااستعمارگرایی و امکان تأسیس علوم انسانی غیر عربی. به اهتمام: مسعود آریایی نیا. تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی، ص 224.
- کنعانی. ابراهیم (1396). «تحلیل کارکرد تنشی ـ زبانی نور و ابعاد معنایی آن در نظام گفتمانی شرق اندوه و حجم سبز سپهری». دو ماهنامه جستارهای زبانی. دوره 8. شماره 2. پیاپی 37. صص 25 ـ 52.
- گرمس. آلژیرداس ژولین (1398). نقصان معنا (عبور از روایتشناسی ساختگرا: زیباییشناسی حضور). ترجمه: حمیدرضا شعیری. تهران: خاموش، ص 34.
- گرین. کیت و لبیهان. جیل (1383). درسنامه نظریّه و نقد ادبی. ترجمه: لیلا بهرانی محمدی و دیگران. تهران: روزگار، ص 110.
- مکاریک. ایرناریما (1384). دانشنامه نظریّه ادبی معاصر. ترجمه: محمد نبوی و مهران مهاجر. چاپ دوم. تهران: آگه، ص 76.
- مودت. مریم و دیگران (1403). «بررسی سبک الگوی کنشی گرمس در ساختار روایی داستان ملکوت اثر بهرام صادقی». نشریه علمی سبکشناسی و تحلیل متون نظم و نثر فارسی (بهار ادب سابق). سال هفدهم. شماره یازدهم. پی در پی 105. صص 99 ـ 121.
- میرعابدینی. حسن (1386). صد سال داستاننویسی در ایران. جلد3. چاپ دوم. تهران: نشر چشمه، صص 552 ـ 868.
- نصیری. روحالله و دیگران (1398). «تحلیل نشانه شناختی گفتمان در سوره نبأ بر اساس الگوی تنشی». زبان پژوهی. شماره 3. صص 149 ـ 177.