ماهنامه علمی سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)
سال 18، شماره 9، آذر 1404 ، شماره پی در پی 115

بدیع لفظی در قصاید مسعود سعد سلمان و جمال‌الدین عبدالرزاق اصفهانی: مطالعه ای سبک‌شناسانه

صفحه (165 - 183)
مرتضی براتی (نویسنده مسئول)
تاریخ دریافت مقاله : تیر 1404
تاریخ پذیرش قطعی مقاله : مهر 1404

چکیده

زمینه و هدف: این پژوهش با هدف بررسی و مقایسه میزان استفاده دو شاعر برجسته ادب فارسی، مسعود سعد سلمان و جمال‌الدین عبدالرزاق اصفهانی، از صنایع بدیعی لفظی در اشعارشان سامان یافته است. صنایع بدیعی از دیرباز نقشی مهم در زیباسازی و غنای کلام ایفا کرده اند و تحلیل آنها میتواند راهگشای درک بهتر سبک و جوهر شعری شاعران باشد. اهمیت این موضوع در آن است که موسیقی درونی و لفظی شعر، یکی از عناصر بنیادین تعریف شعر در سنت ادبیات فارسی به شمار میرود و بررسی این جنبه ها میتواند جایگاه شاعران را در میان همعصرانشان روشن‌تر سازد.

روش: در این تحقیق، اشعار دو شاعر بطور نظام‌مند از نظر بسامد و نوع کاربرد صنایع لفظی بررسی شده است. برای این منظور، نمونه های قابل توجهی از قصاید هر دو شاعر استخراج و بر اساس معیارهای بلاغی و بدیعی دسته بندی گردیده اند. سپس مقایسه ای میان میزان بهره گیری و تنوع صنایع بدیعی در آثار آنان صورت گرفته تا تفاوتهای سبکی و بلاغی مشخص شود.

یافته ها: بررسیها نشان داد که مسعود سعد سلمان به طور کلی بهره بیشتری از صنایع بدیعی لفظی برده است و این استفاده در برخی موارد، همچون جناس و سجع، برجستگی بیشتری دارد. همین امر موجب شده است که شعر او موسیقایی‌تر و از نظر آهنگینگی و انسجام لفظی غنی‌تر جلوه کند. در مقابل، جمال‌الدین عبدالرزاق هرچند از این صنایع استفاده کرده است، اما بسامد و شدت بکارگیری آنها به پای مسعود سعد نمیرسد. بر این اساس، میتوان گفت که شعر مسعود سعد از منظر موسیقایی، «جوهر شعری» بیشتری دارد.

نتیجه گیری:یافته های این پژوهش نشان میدهد که تحلیل بلاغی و بدیعی میتواند ابزاری کارآمد برای سبک‌شناسی و تمایزگذاری میان شاعران و دوره های ادبی باشد. پژوهش حاضر تأکید میکند که برای شناخت بهتر سیر تطور ادبیات فارسی، انجام مطالعات مشابه در حوزه بلاغت ضروری است تا سبک فردی هر شاعر و سبک کلی هر دوره با دقت بیشتری شناسایی گردد.

کلمات کلیدی
سبک‌شناسی ادبی , مسعود سعد سلمان , جمال‌الدین اصفهانی , بدیع لفظی , مقایسه و تحلیل