ماهنامه علمی سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)
سال 19، شماره 5، مرداد 1405 ، شماره پی در پی 123

معرفی و سبک‌شناسی نسخۀ خطی مجمع‌الانشای حیدر بن ابوالقاسم ایواوغلی

صفحه (65 - 84)
اسلام قادری‌پور ، علی جهانشاهی افشار (نویسنده مسئول)، نجمه حسینی سروری
تاریخ دریافت مقاله : اسفند 1404
تاریخ پذیرش قطعی مقاله : خرداد 1405

چکیده

زمینه و هدف: معرفی و پژوهش در نسخه های خطی و شناساندن آنها به سایر علاقمندان همواره یکی از اهداف اصلی پژوهشگران حوزۀ علوم انسانی بوده است؛ نسخ خطی هم‌چون گنجینه ای ناشناخته اند که میتوان با بررسی این نُسخ از آنها استفاده های فراوان برد.

یکی از این نسخه های خطی، مجمع‌الانشاء اثر حیدر ابن ابوالقاسم ایواوغلی است که در بردارندۀ مجموعه ای از نامه ها و مکاتبات مربوط به دورۀ سلجوقی و صفوی است؛ معرفی اجمالی این نسخه و بررسی نامه ها و مکتوبات آن از نظر ساختار، محتوا و تحلیل سبک شناسی هدف این پژوهش است.

روش‌ها: داده های این پژوهش به شیوۀ کتابخانه ای گردآوری شده و روش تحقیق، توصیفی‌ـ‌تحلیلی است.

یافته ها: این نسخۀ خطی، که توسط حیدر بن ابوالقاسم ایواوغلی در دورۀ صفویه گردآوری شده است، حاوی نامه ها و مکاتبات و فرمانهای برخی از شاهان سلجوقی و بسیاری از شاهان دورۀ صفوی است؛ حیدر بن ایواوغلی این نامه ها و مکاتبات در دو بخش تهیه و تنظیم کرده ‌است؛ بخش اول، دربردارندۀ مکاتبات و فرامین شاهان سلجوقی است و بخش دوم به مکاتبات و فرمانهای پادشاهان صفوی پرداخته است.

نگارش این کتاب به نثر مصنوع است و این اثر هم مانند سایر آثاری که در دورۀ صفوی به نگارش در آمده است، نثری است پر از آرایه ها لفظی و صنایع مختلفی بدیعی و بیانی و همچنین نکات ارزشمند ادبی فراوانی در آن وجود دارد.

نتیجه گیری: نسخۀ خطی مجمع‌الانشاء یکی از نمونه های ارزشمند نثر مصنوع فارسی است که توسط فردی به نام حیدر ابن ابوالقاسم ایواوغلی تألیف شده است. مطالب این نسخه در دو بخش طبقه بندی شده اند؛ نخست مراسلات و مکاتبات و فرامینی از دورۀ سلجوقی تا دورۀ صفوی و دیگر مکاتبات و مراسلات سلاطین صفوی تا دورۀ شاه عباس دوم صفوی است. ساختار بیشتر نامه ها شبیه و نزدیک به یکدیگر است. این نسخه دارای نثری مصنوع است، نثری که در دورۀ صفوی رایج بوده است و درواقع ادامه دهندۀ نثر در دورۀ تیموری است.

از مهمترین ویژگیهای این متن اطناب و اسهاب و به کار بردن عبارات و جملات بسیار طولانی است، از جمله میتوان از به کار بردن القاب و صفات پرشمار برای یک نفر مخصوصاً پادشاه اشاره کرد؛ به نحوی‌که در بسیاری از نامه ها این القاب و عبارات عیناً تکرار شده است. از ویژگیهای ادبی این نسخه میتوان به آرایه هایی چون سجع، جناس، ترادف، مراعات نظیر، تشبیه، استعاره، تلمیح و سایر صنایع ادبی اشاره کرد و گاهی اوقات نویسنده از آیات و احادیث و حتی ابیات فارسی برای اظهار فضل و دانش هم بهره گرفته است که نشان‌دهندۀ تسلط بالای نویسنده بر علوم و فنون زمان خود است.

کلمات کلیدی
نسخۀ خطی , مجمع‌الانشاء حیدر ابن ابوالقاسم ایواوغلی , ترسّل , تصحیح , سبک شناسی.