ماهنامه علمی سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)
سال 18، شماره 8، آبان 1404 ، شماره پی در پی 114

بررسی دو عنصرکهن الگوییِ «شخصیّت» و «پیرنگ» در شش داستان بلند عامّۀ فارسی

صفحه (105 - 124)
رویا نجفیان کهن ، حمیدرضا خوارزمی (نویسنده مسئول)، سیدامیر جهادی حسینی
تاریخ دریافت مقاله : اردیبهشت 1404
تاریخ پذیرش قطعی مقاله : مرداد 1404

چکیده

زمینه و هدف: بسیاری از شخصیّتها و پیرنگهای داستانی، تکرارِ شخصیّتها و بازتولیدِ پیرنگهای اسطوره ایند. در پژوهش پیش رو، کیفیّت تأثیرپذیریِ شش اثر بلند ادب عامّه، از دو عنصر اسطوره ای- کهن الگوییِ «شخصیّت» و «پیرنگ»، بررسی میگردد و نشان داده میشود که ازکدام شخصیّتها و پیرنگهای کهن الگویی، بیشتر استفاده شده و هدف از کاربرد آنها چه بوده است؟

روش پژوهش: برای تبیین مسأله، هفت «شخصیّت» و دو «پیرنگ» کهن‌الگویی با روش توصیفی- تحلیلی بر مبنای مطالعات کتابخانه ای و نظری، و با استناد به نظریۀ کارل گوستاو یونگ، در شش اثرِ ابومسلم‌نامه، داراب‌نامه، سندبادنامه، سمک عیّار، اسکندرنامه و فیروزشاه نامه بررسی شده است.

یافته های پژوهش: یافته های پژوهش نشان میدهد که شخصیّت «قهرمان» اصلیترین و پرکاربردترین شخصیّت کهن‌الگویی، و پیرنگ «سیر و سلوک» نسبت به «پاگشایی»، پیرنگ کهن الگوییِ غالب است.

نتایج پژوهش: بر اساس رویکرد «یونگ»، «قهرمان» در راه رسیدن به «فردیّت» ، باید با اجزای اصلی «نفس»، یعنی «خود»، «سایه» و «آنیما/آنیموس» رو به رو شود.گذر «قهرمان» از این مراحل، بر هر دو عنصر «شخصیّت» و «پیرنگ» تأثیر چشمگیری دارد؛ به گونه ای که سایر شخصیّتها را میتوان در سه دستۀ: الف) تکرار و جلوه های دیگر قهرمان ، ب) دشمنان و یاریگرانِ او و ج) پاداش وی در مسیر دستیابی به این بلوغِ نفسانی جای داد؛ و دو پیرنگ «سیر و سلوک» و «پاگشایی»، را در راستای رسیدن «قهرمان» به این فردیّت دانست.

کلمات کلیدی
ناخودآگاه جمعی , کهن‌الگو , فردیّت , شخصیّت , پیرنگ , ادبیّات عامّه