ماهنامه علمی سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)
سال 18، شماره 9، آذر 1404 ، شماره پی در پی 115

بررسی تأثیر سبکی و محتوایی گلستان سعدی و تاریخ وصاف بر کتاب درّه نادره(با تکیه بر دیباچه)

صفحه (231 - 245)
ابوالقاسم بهزادی گودری (نویسنده مسئول)
تاریخ دریافت مقاله : تیر 1404
تاریخ پذیرش قطعی مقاله : مهر 1404

چکیده

زمینه و هدف: درّه نادره تألیف میرزا مهدیخان استرآبادی، کتابی با نثر مصنوع و متکلّف در تاریخ افشاریه است. برخلاف اینکه این کتاب، مشحون از اطّلاعات ارزشمند و دسته اول در تاریخ افشاریه و از منابع اصلی برای کسب اطّلاعات از اوضاع تاریخی اواخر دوره صفویه و حتّی اوایل دوره زندیه است، امّا تقلید و اقتباس میرزا مهدیخان در این اثر از منابع ادبی و تاریخی دوره های قبل مانند کلیله و دمنه، سندبادنامه، مرزبان نامه، تاریخ وصّاف و گلستان سعدی باعث شده است که در این اثر ردّ پای ویژگیهای سبکی و محتوایی این آثار به طور مستقیم یا غیر مستقیم به چشم بخورد. در این مقاله سعی شده است دیباچه درّه نادره با دو اثر ارزشمند ادبی تاریخ وصّاف و گلستان سعدی مقایسه شود و با ذکر شواهدی از مشترکات سبکی این دو اثر با درّه نادره، تأثیر آنها بر سبک تحریر درّه نادره بیان شود.

روشهای پژوهش: پژوهش پیش رو، مطالعه ای نظری است که به شیوه توصیفی _ تحلیلی و بررسی مطالعات کتابخانه ای و سندکاوی شکل گرفته است. محدوده و جامعه مورد مطالعه، کتاب درّه نادره به اهتمام سیّد جعفر شهیدی، انتشارت وزارت فرهنگ و آموزش عالی، تاریخ وصاف چاپ سنگی بمبئی و گلستان سعدی است.

یافته ها: بررسی شواهد سبکی درّه نادره نشان میدهد که نویسنده این اثر نه تنها تقلید و اقتباس و بهره گیری از آثار مذکور را عیب نمیداند بلکه این تأثیرپذیری را افتخار ادبی خود میداند که آثاری چون تاریخ وصّاف را سرمشق خود قرار داده است و حتّی هنرنمایی خود را در برابر صاحبان این آثار بی ادبی میداند. نویسنده این اثر به طور آشکار نه تنها با برخی از کلمات و اصطلاحات بلکه با بهره گیری از مضامین مشترک، ترتیب و سیر متوالی مضامین، نثر خود را با چاشنی لفظ پردازیهای ملال آور مزیّن کرده است. یافته ها نشان میدهد که نویسنده نسبت به گلستان سعدی اغلب از مضامین آن بهره برده است ولی نسبت به تاریخ وصّاف، تقلید و اقتباس را در همه زمینه های فکری، ادبی و زبانی مورد توجه قرار داده است.

نتیجه گیری: با بررسی و تطبیق دیباچه دره نادره با تاریخ وصاف، مواردی چون: اقتباس از جملات و ترکیبات و اصطلاحات تاریخ وصاف، تقلید از مضامین تاریخ وصاف به همان ترتیبی که در دیباچه بیان شده است، اذعان به تقلید از تاریخ وصاف همراه با تواضع دربرابر آن (دقیق همین اصل اخلاقی را وصاف نسبت به عطاءملک جوینی دارد) و ... در کتاب دره نادره قابل ملاحظه است. همچنین با مقایسه دیباچه دره نادره و گلستان سعدی، موارد زیر قابل توجه است:

-تقلید از آرایه های ادبی گلستان با لغات و تعابیر مشابه آن به خصوص در سجع، تلمیح، تشبیه، تشخیص و..

-بیان مضامین گلستان با الفاظی مشابه و گسترده تر

- رعایت سیر متوالی مضامین گلستان از حمد خدا گرفته تا متقاعد شدن به تحریر کتاب.

کلمات کلیدی
سبک شناسی , نثر فارسی , گلستان سعدی , تاریح وصّاف , درّه نادره.